Thymele Logo
Search

θέατρο πρόζας [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Θεατρική μορφή στην οποία ο ομιλούμενος λόγος, πεζός ή έμμετρος, συνιστά το πρωτεύον εκφραστικό μέσο, σε αντιδιαστολή προς τις παραστατικές μορφές που στηρίζονται πρωτίστως στη μουσική ή στην κίνηση, όπως η όπερα, η οπερέττα, το μιούζικαλ, το μπαλέτο και το χοροθέατρο.

Ανάπτυξη

Το θέατρο πρόζας δηλώνει, στην ευρεία και θεσμικά καθιερωμένη χρήση του, το ομιλούμενο θέατρο, δηλαδή τις παραστάσεις στις οποίες η δράση αρθρώνεται πρωτίστως μέσω του λόγου των ηθοποιών, πεζού ή έμμετρου. Υπό την έννοια αυτή, η αρχαία τραγωδία και το ελισαβετιανό δράμα ανήκουν εξίσου στο ρεπερτόριό του. Σε στενότερη, δραματολογική χρήση, ο όρος περιορίζεται στη δραματουργία σε πεζό λόγο, η οποία επικράτησε στην ευρωπαϊκή σκηνή από το αστικό δράμα του 18ου αιώνα έως τον ρεαλισμό του 19ου. Κριτήριο της ευρείας χρήσης είναι η ιεράρχηση των εκφραστικών μέσων και όχι η αποκλειστικότητα: ένα έργο με σκηνική μουσική ή τραγούδια παραμένει θέατρο πρόζας, ενώ το ζίνγκσπιλ, η οπερά-κωμίκ, η οπερέττα και το μιούζικαλ ανήκουν στο μουσικό θέατρο, παρά τους πεζούς διαλόγους τους.


Η διάκριση αποτυπώθηκε θεσμικά ήδη τον 17ο αιώνα στη Γαλλία. Το 1672 ο Jean-Baptiste Lully [Ζαν-Μπατίστ Λυλλύ] απέκτησε το προνόμιο της Académie royale de musique [Βασιλικής Ακαδημίας Μουσικής], της μετέπειτα Opéra de Paris [Οπερά ντε Παρί], και περιόρισε με βασιλικά διατάγματα τη χρήση μουσικών και τραγουδιστών από τους υπόλοιπους θιάσους. Η Comédie-Française [Κομεντί-Φρανσαίζ], που ιδρύθηκε το 1680 με τη συγχώνευση του πρώην θιάσου του Μολιέρου [Jean-Baptiste Poquelin, γνωστού ως Molière] με τον θίασο του Hôtel de Bourgogne [Οτέλ ντε Μπουργκόν], αποτέλεσε έκτοτε το πρότυπο μιας σκηνής αφιερωμένης στον ομιλούμενο λόγο. Η ίδια διάκριση οργάνωσε αργότερα τους ευρωπαϊκούς θεατρικούς θεσμούς. Τα γερμανόφωνα πολυκλαδικά θέατρα [Mehrspartentheater] διακρίνουν τον κλάδο του Schauspiel ή Sprechtheater [ομιλούμενου θεάτρου] από τον κλάδο της όπερας και του χορού. Στην Ιταλία, το Piccolo Teatro di Milano [Πίκκολο Τεάτρο ντι Μιλάνο] (1947) εγκαινίασε τα teatri stabili [μόνιμα θέατρα] πρόζας.


Θεωρητικά, το θέατρο πρόζας στηρίχθηκε στο πρότυπο του δράματος ως διαλογικής μορφής. Ο Peter Szondi [Πέτερ Σόντι] περιέγραψε στη Θεωρία του μοντέρνου δράματος [Theorie des modernen Dramas, 1956] το «απόλυτο δράμα» ως κλειστή μορφή θεμελιωμένη αποκλειστικά στον διάλογο και εντόπισε την κρίση του στη δραματουργία του Henrik Ibsen [Χένρικ Ίψεν] και του Άντον Τσέχωφ [Anton Chekhov]. Στα τέλη του 19ου αιώνα, το Théâtre Libre [Τεάτρ Λιμπρ] (1887) του André Antoine [Αντρέ Αντουάν] και το Θέατρο Τέχνης της Μόσχας (1898) των Κωνσταντίν Στανισλάφσκι [Konstantin Stanislavski] και Βλαντίμιρ Νεμίροβιτς-Ντάντσενκο [Vladimir Nemirovich-Danchenko] ανέδειξαν την ενιαία σκηνοθετική και υποκριτική επεξεργασία του ομιλούμενου λόγου σε καλλιτεχνικό πρόγραμμα. Κατά τον 20ό αιώνα, η κατηγορία διευρύνθηκε ώστε να περιλάβει τον ψυχολογικό ρεαλισμό, το επικό θέατρο του Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ], όπου τα σονγκ διακόπτουν τη δράση ως μέσο ανοικείωσης, και το θέατρο του παραλόγου.


Από τα τέλη της δεκαετίας του 1960, το μεταδραματικό θέατρο αμφισβήτησε την πρωτοκαθεδρία του κειμένου, πάνω στην οποία θεμελιωνόταν η κατηγορία. Ο Hans-Thies Lehmann [Χανς-Τις Λέμαν] περιέγραψε στο Μεταδραματικό θέατρο [Postdramatisches Theater, 1999] μια σκηνή όπου ο λόγος καθίσταται ένα υλικό ανάμεσα σε άλλα, όπως στην Αμλετομηχανή [Die Hamletmaschine, 1977] του Heiner Müller [Χάινερ Μύλλερ]. Η θεσμική διάκριση επιβίωσε: οι σύγχρονες σκηνές εντάσσουν τις μεταδραματικές αυτές πρακτικές στον κλάδο της πρόζας, ο οποίος λειτουργεί πλέον περισσότερο ως οργανωτική παρά ως αισθητική κατηγορία.


Στον ελληνικό χώρο, το θέατρο πρόζας διαμορφώθηκε τον 19ο αιώνα μέσα από την κωμωδία άνευ ασμάτων και το έμμετρο ρομαντικό δράμα, όπως τα έργα του Δημητρίου Βερναρδάκη. Ως διακριτή κατηγορία, σε αντιδιαστολή προς το κωμειδύλλιο, την οπερέττα και την επιθεώρηση, παγιώθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα. Το 1901 εγκαινιάστηκαν το Βασιλικό Θέατρο και η Νέα Σκηνή του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου, ενώ η ιστοριογραφία τοποθετεί την οριστική διάκριση πρόζας και μουσικού θεάτρου στα χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στον Μεσοπόλεμο, η Μαρίκα Κοτοπούλη και η Κυβέλη ηγήθηκαν θιάσων ρεπερτορίου με κύριο άξονα τα έργα πρόζας. Η κατηγορία κατοχυρώθηκε θεσμικά με την έναρξη λειτουργίας του Εθνικού Θεάτρου (1932), του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος (1961) και, στην Κύπρο, του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου (1971). Μεταπολεμικά, το ξένο δραματολόγιο των θιάσων πρόζας συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση του σύγχρονου ελληνικού θεάτρου.

Αγγλικά
spoken theatre; prose theatre
Γαλλικά
théâtre parlé, le; théâtre en prose, le
Γερμανικά
Sprechtheater, das; Prosatheater, das
Ιταλικά
teatro di prosa, il

Συνώνυμα

δραματικό θέατρο

Σχετικοί όροι

ορθοφωνία, απαγγελία, ποιητικό θέατρο, βουλεβάρτο, δημοτικό θέατρο, ραδιοφωνικό θέατρο, τηλεοπτικό θέατρο

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Στά κείμενα "Σχετικά μέ τό σχέδιο ἑνός νέου θεάτρου πρόζας στά πλαίσια τοῦ Θεάτρου Τέχνης τῆς Μόσχας" καί "Ἱστορία καί τεχνική τοῦ θεάτρου" ὁ Μεγιερχόλντ ἀναπτύσσει ἀρκετά διεξοδικά καί τούς ἀρχικούς στόχους πού εἶχαν τεθεῖ στό καινούριο θέατρο, καί τό ξεπέρασμά τους, μέ πιό τολμηρές ἀναζητήσεις, στήν πορεία τῆς προετοιμασίας τῶν παραστάσεών του.»

Ο Αντώνης Βογιάζος, στην εισαγωγή της ελληνικής έκδοσης των κειμένων του Βσέβολοντ Μεγιερχόλντ [Vsevolod Meyerhold], παραπέμπει στα κείμενα όπου ο σκηνοθέτης παρουσίασε το σχέδιο ενός νέου θεάτρου πρόζας στους κόλπους του Θεάτρου Τέχνης της Μόσχας και αποτίμησε την πορεία του («Ιστορία και τεχνική του θεάτρου», 1907). Το σχέδιο αντιστοιχεί στο Θέατρο-Στούντιο της οδού Ποβάρσκαγια, το οποίο ίδρυσε το 1905 ο Κωνσταντίν Στανισλάφσκι [Konstantin Stanislavski] και διηύθυνε ο Μεγιερχόλντ, με σκοπό την αναζήτηση σκηνικών μέσων για τη συμβολιστική δραματουργία. Το εγχείρημα καταδεικνύει ότι το θέατρο πρόζας δεν ταυτίστηκε με τον ρεαλισμό, αφού εντός του πλαισίου του αναπτύχθηκαν οι πρώτοι πειραματισμοί με το στυλιζάρισμα και τη μουσικότητα της σκηνής.

Βογιάζος, Α. (1982). Εισαγωγή. Στο Β. Ε. Μεγιερχόλντ, Κείμενα για το θέατρο: 1891–1917 (Τόμ. Α΄) (Α. Βογιάζος, Μετ. & Επιμ.) (σσ. 7-26). Αθήνα: Ιθάκη. Βλ. σ. 14.

Quote Icon

"Nel vecchio e nel nuovo continente, la scena di prosa attira ancora, e forse più di ieri, sia il gran pubblico, sia gli spettatori intellettuali: erra chi in Italia, da una situazione dovuta a circostanze di estrema complessità, e sperabilmente transitorie, insiste nel considerare diminuita, o addirittura cessata, la funzione del teatro drammatico nella vita dei popoli moderni."

«Στην παλαιά και στη νέα ήπειρο, η σκηνή πρόζας εξακολουθεί να προσελκύει, ίσως και περισσότερο από χθες, τόσο το ευρύ κοινό όσο και τους διανοούμενους θεατές· σφάλλει όποιος στην Ιταλία, εξαιτίας μιας κατάστασης που οφείλεται σε εξαιρετικά σύνθετες και, ας ελπίσουμε, παροδικές συγκυρίες, επιμένει να θεωρεί ότι η λειτουργία του δραματικού θεάτρου στη ζωή των σύγχρονων λαών έχει περιοριστεί ή ακόμη και έχει παύσει.»

Ο Silvio D'Amico [Σίλβιο Ντ'Άμικο], κορυφαίος Ιταλός κριτικός και θεωρητικός του θεάτρου του 20ού αιώνα, αντικρούει στην Enciclopedia Italiana όσους διέβλεπαν την παρακμή του θεάτρου πρόζας στη μεταπολεμική Ιταλία. Η ταύτιση της «σκηνής πρόζας» με το «δραματικό θέατρο» επιβεβαιώνει την ευρεία, θεσμική χρήση της κατηγορίας, η οποία ορίζεται σε αντιδιαστολή προς το λυρικό θέατρο. Το κείμενο γράφτηκε δύο χρόνια μετά την ίδρυση του Piccolo Teatro di Milano, όταν το ιταλικό θέατρο πρόζας αναζητούσε νέο, δημόσιο θεσμικό πλαίσιο.

D'Amico, S. (1949). Teatro: Il teatro di prosa. Στο Enciclopedia Italiana: II Appendice. Roma: Istituto della Enciclopedia Italiana. www.treccani.it...

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Στο επεισόδιο "Visconti: Il Teatro di Prosa" [«Βισκόντι: Το θέατρο πρόζας»] της σειράς διαλέξεων του…

Ηχητικό απόσπασμα από την Προδοσία [Betrayal, 1978] του Harold Pinter [Χάρολντ Πίντερ] σε…

Το τίμημα [The Price, 1968] του Arthur Miller [Άρθουρ Μίλλερ] σε σκηνοθεσία Άδωνι…

Ηχογράφηση της παράστασης των Ευτυχισμένων ημερών [Happy Days, 1961] του Samuel Beckett [Σάμιουελ…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Λουδοβίκος ΙΔ΄ [Louis XIV] και Jean-Baptiste Colbert [Ζαν-Μπατίστ Κολμπέρ], Lettre de cachet du 21…

Paul Signac [Πωλ Σινιάκ], Application du Cercle Chromatique de Mr. Ch. Henry [Εφαρμογή…

Η Κατίνα Παξινού (κυρία Άλβινγκ) και ο Αλέξης Μινωτής (Όσβαλντ) στους Βρυκόλακες [Gengangere,…

Συγκριτικός πίνακας των εισιτηρίων του θεάτρου πρόζας, του μουσικού θεάτρου και του κινηματογράφου κατά…

βασική

Harrison, M. (1998). The language of theatre. New York: Routledge.

Merli, C. (2007). Il teatro ad iniziativa pubblica in Italia. Milano: LED Edizioni Universitarie.

Pfister, M. (1988). The theory and analysis of drama (J. Halliday, Μετ.). Cambridge: Cambridge University Press. (Πρωτότυπη έκδοση 1977)

Szondi, P. (1956). Theorie des modernen Dramas. Frankfurt am Main: Suhrkamp.

Βασιλείου, Α. (2005). Εκσυγχρονισμός ή παράδοση; Το δραματολόγιο των αθηναϊκών θιάσων πρόζας κατά τον Μεσοπόλεμο. Αθήνα: Μεταίχμιο.

Ιωαννίδης, Γ. (2014). Ξένοι συγγραφείς στο ελληνικό θέατρο (1945–1967): Μέρος Α΄. Από τη μεριά των θιάσων. Αθήνα: Ηρόδοτος.

Ιωαννίδης, Γ. (2018). Ξένοι συγγραφείς στο ελληνικό θέατρο (1945–1967): Μέρος Β΄. Από τη μεριά της δραματουργίας. Αθήνα: Ηρόδοτος.

συμπληρωματική

Balme, C. (2014). Einführung in die Theaterwissenschaft (5η αναθ. έκδ.). Berlin: Erich Schmidt.

Deutscher Bühnenverein. (2025). Wer spielte was? Werkstatistik 2023/24. Köln: Deutscher Bühnenverein. www.buehnenverein.de...

Howarth, W. D. (Επιμ.). (1997). French theatre in the neo-classical era, 1550–1789. Cambridge: Cambridge University Press.

Lehmann, H.-T. (2025). Μεταδραματικό θέατρο (Μ. Αγαθαγγελίδου, Μετ.). Αθήνα: Πατάκης. (Πρωτότυπη έκδοση 1999)

Γεωργιάδη, Κ., Σεχοπούλου, Μ., & Παπανικολάου, Β. (2023). Ευρωπαϊκή δραματολογία του 20ού αιώνα [Προπτυχιακό εγχειρίδιο]. Αθήνα: Κάλλιπος, Ανοικτές Ακαδημαϊκές Εκδόσεις. doi.org...

Γλυτζουρής, Α. (2015). «Διά την διανοητικήν εξύψωσιν του λαού»: Η απόπειρα ίδρυσης Εθνικού Θεάτρου στις απαρχές της πρώτης βενιζελικής κυβέρνησης. Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Ευσταθίου, Μ., & Σωκράτους-Πεδόνε, Α. (Επιμ.). (2022). Θεατρικός Οργανισμός Κύπρου 1971–2021: Μισός αιώνας θέατρο, ένας κόσμος ολόκληρος. Λευκωσία: Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών. publications.gov.cy...

Καγγελάρη, Δ. (2003). Ελληνική σκηνή και θέατρο της ιστορίας 1936–1944: Οι θεσμοί και οι μορφές [Διδακτορική διατριβή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης]. Εθνικό Αρχείο Διδακτορικών Διατριβών. doi.org...

Σιδέρης, Γ. ([1965]). Θεατρικὸ γλωσσάριο (Ἀνάτυπο ἀπὸ τὸ Θέατρο 65). Ἀθήνα: [χ.ε.].

Ταμπάκη, Ά., Γεωργοπούλου, Β., Αλτουβά, Α., & Διακουμοπούλου, Κ. (2023). Ιστορία και δραματολογία του νεοελληνικού θεάτρου, 16ος–20ός αιώνας [Προπτυχιακό εγχειρίδιο]. Αθήνα: Κάλλιπος, Ανοικτές Ακαδημαϊκές Εκδόσεις. doi.org...

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. θέατρο πρόζας. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θέατρο πρόζας

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «θέατρο πρόζας». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θέατρο πρόζας.

MLA

«θέατρο πρόζας». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/θέατρο πρόζας.

1388