Το θέατρο πρόζας δηλώνει, στην ευρεία και θεσμικά καθιερωμένη χρήση του, το ομιλούμενο θέατρο, δηλαδή τις παραστάσεις στις οποίες η δράση αρθρώνεται πρωτίστως μέσω του λόγου των ηθοποιών, πεζού ή έμμετρου. Υπό την έννοια αυτή, η αρχαία τραγωδία και το ελισαβετιανό δράμα ανήκουν εξίσου στο ρεπερτόριό του. Σε στενότερη, δραματολογική χρήση, ο όρος περιορίζεται στη δραματουργία σε πεζό λόγο, η οποία επικράτησε στην ευρωπαϊκή σκηνή από το αστικό δράμα του 18ου αιώνα έως τον ρεαλισμό του 19ου. Κριτήριο της ευρείας χρήσης είναι η ιεράρχηση των εκφραστικών μέσων και όχι η αποκλειστικότητα: ένα έργο με σκηνική μουσική ή τραγούδια παραμένει θέατρο πρόζας, ενώ το ζίνγκσπιλ, η οπερά-κωμίκ, η οπερέττα και το μιούζικαλ ανήκουν στο μουσικό θέατρο, παρά τους πεζούς διαλόγους τους.
Η διάκριση αποτυπώθηκε θεσμικά ήδη τον 17ο αιώνα στη Γαλλία. Το 1672 ο Jean-Baptiste Lully [Ζαν-Μπατίστ Λυλλύ] απέκτησε το προνόμιο της Académie royale de musique [Βασιλικής Ακαδημίας Μουσικής], της μετέπειτα Opéra de Paris [Οπερά ντε Παρί], και περιόρισε με βασιλικά διατάγματα τη χρήση μουσικών και τραγουδιστών από τους υπόλοιπους θιάσους. Η Comédie-Française [Κομεντί-Φρανσαίζ], που ιδρύθηκε το 1680 με τη συγχώνευση του πρώην θιάσου του Μολιέρου [Jean-Baptiste Poquelin, γνωστού ως Molière] με τον θίασο του Hôtel de Bourgogne [Οτέλ ντε Μπουργκόν], αποτέλεσε έκτοτε το πρότυπο μιας σκηνής αφιερωμένης στον ομιλούμενο λόγο. Η ίδια διάκριση οργάνωσε αργότερα τους ευρωπαϊκούς θεατρικούς θεσμούς. Τα γερμανόφωνα πολυκλαδικά θέατρα [Mehrspartentheater] διακρίνουν τον κλάδο του Schauspiel ή Sprechtheater [ομιλούμενου θεάτρου] από τον κλάδο της όπερας και του χορού. Στην Ιταλία, το Piccolo Teatro di Milano [Πίκκολο Τεάτρο ντι Μιλάνο] (1947) εγκαινίασε τα teatri stabili [μόνιμα θέατρα] πρόζας.
Θεωρητικά, το θέατρο πρόζας στηρίχθηκε στο πρότυπο του δράματος ως διαλογικής μορφής. Ο Peter Szondi [Πέτερ Σόντι] περιέγραψε στη Θεωρία του μοντέρνου δράματος [Theorie des modernen Dramas, 1956] το «απόλυτο δράμα» ως κλειστή μορφή θεμελιωμένη αποκλειστικά στον διάλογο και εντόπισε την κρίση του στη δραματουργία του Henrik Ibsen [Χένρικ Ίψεν] και του Άντον Τσέχωφ [Anton Chekhov]. Στα τέλη του 19ου αιώνα, το Théâtre Libre [Τεάτρ Λιμπρ] (1887) του André Antoine [Αντρέ Αντουάν] και το Θέατρο Τέχνης της Μόσχας (1898) των Κωνσταντίν Στανισλάφσκι [Konstantin Stanislavski] και Βλαντίμιρ Νεμίροβιτς-Ντάντσενκο [Vladimir Nemirovich-Danchenko] ανέδειξαν την ενιαία σκηνοθετική και υποκριτική επεξεργασία του ομιλούμενου λόγου σε καλλιτεχνικό πρόγραμμα. Κατά τον 20ό αιώνα, η κατηγορία διευρύνθηκε ώστε να περιλάβει τον ψυχολογικό ρεαλισμό, το επικό θέατρο του Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ], όπου τα σονγκ διακόπτουν τη δράση ως μέσο ανοικείωσης, και το θέατρο του παραλόγου.
Από τα τέλη της δεκαετίας του 1960, το μεταδραματικό θέατρο αμφισβήτησε την πρωτοκαθεδρία του κειμένου, πάνω στην οποία θεμελιωνόταν η κατηγορία. Ο Hans-Thies Lehmann [Χανς-Τις Λέμαν] περιέγραψε στο Μεταδραματικό θέατρο [Postdramatisches Theater, 1999] μια σκηνή όπου ο λόγος καθίσταται ένα υλικό ανάμεσα σε άλλα, όπως στην Αμλετομηχανή [Die Hamletmaschine, 1977] του Heiner Müller [Χάινερ Μύλλερ]. Η θεσμική διάκριση επιβίωσε: οι σύγχρονες σκηνές εντάσσουν τις μεταδραματικές αυτές πρακτικές στον κλάδο της πρόζας, ο οποίος λειτουργεί πλέον περισσότερο ως οργανωτική παρά ως αισθητική κατηγορία.
Στον ελληνικό χώρο, το θέατρο πρόζας διαμορφώθηκε τον 19ο αιώνα μέσα από την κωμωδία άνευ ασμάτων και το έμμετρο ρομαντικό δράμα, όπως τα έργα του Δημητρίου Βερναρδάκη. Ως διακριτή κατηγορία, σε αντιδιαστολή προς το κωμειδύλλιο, την οπερέττα και την επιθεώρηση, παγιώθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα. Το 1901 εγκαινιάστηκαν το Βασιλικό Θέατρο και η Νέα Σκηνή του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου, ενώ η ιστοριογραφία τοποθετεί την οριστική διάκριση πρόζας και μουσικού θεάτρου στα χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στον Μεσοπόλεμο, η Μαρίκα Κοτοπούλη και η Κυβέλη ηγήθηκαν θιάσων ρεπερτορίου με κύριο άξονα τα έργα πρόζας. Η κατηγορία κατοχυρώθηκε θεσμικά με την έναρξη λειτουργίας του Εθνικού Θεάτρου (1932), του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος (1961) και, στην Κύπρο, του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου (1971). Μεταπολεμικά, το ξένο δραματολόγιο των θιάσων πρόζας συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση του σύγχρονου ελληνικού θεάτρου.